Ο εορτασμός της αναγέννησης της Φύσης από την αρχαιότητα στο σήμερα

Το Σάββατο 1 Απριλίου 2023  το Λαϊκό Πανεπιστήμιο Λιβαδειάς, με την επωνυμία τροφώνια ακαδημία, οργάνωσε μια εκδήλωση  για το Πάσχα.   Πραγματοποιήθηκαν ομιλίες και ακούστηκαν τραγούδια από τη Μικτή Χορωδία "Έρκυνα". Το μέλος της τροφώνιας ακαδημίας κ.  Βασιλική Νιαβή  αναφέρθηκε στον "Εορτασμό της αναγέννησης της Φύσης από την αρχαιότητα στο σήμερα".

Πίνακας Γιάννη Τσαρούχη

 "Πρωταπριλιά σήμερα και σας εύχομαι καλό μήνα! Είναι πανάρχαιο έθιμο την Πρωταπριλιά  να λέμε  ψέματα. Θέλουμε  να ξεγελάσουμε τον άλλο και αν τα καταφέρουμε, θεωρούμαστε τυχεροί. Σύμφωνα με τους λαογράφους, σε ορισμένες περιοχές ο “θύτης”, εφόσον το ψέμα του γινόταν πιστευτό από το “θύμα”, θα είχε καλή σοδειά, ενώ το θύμα θα ήταν άτυχο για το υπόλοιπο της χρονιάς.

 Σύμφωνα με τον λαογράφο Λουκάτο το έθιμο αυτό αποτελεί ένα σκόπιμο “ξεγέλασμα των βλαπτικών δυνάμεων που θα εμπόδιζαν την όποια παραγωγή“. Επίσης ο λαογράφος Γ. Μέγας ερμηνεύει το πρωταπριλιάτικο ψέμα ως έναν τρόπο παραπλάνησης των δυνάμεων του κακού, που λειτουργεί ως όρος μαγνητικής ενέργειας για μια επικείμενη επιτυχία.  

 

"Ο εορτασμός της αναγέννησης της Φύσης από την αρχαιότητα στο σήμερα"

 Ο πρωτόγονος άνθρωπος βρέθηκε μπροστά σε δυο πραγματικότητες απέναντι στις οποίες ένιωσε αδύναμος βιολογικά. Αυτές ήταν το φυσικό περιβάλλον και ο Θάνατος. Ως προς το φυσικό περιβάλλον ένιωσε άμεσα εξαρτημένος, αφού αυτό αποτελούσε πηγή της βιολογικής του συντήρησης και επιβίωσης. Απέναντι στις φυσικές δυνάμεις (βροχή, σεισμός, ηφαίστεια, εναλλαγή εποχών…) ήταν άοπλος και εκτεθειμένος στη μη προβλεψιμότητά τους.  Θεοποίησε τις φυσικές δυνάμεις ως μια μορφή άμυνας απέναντι στη «δύναμή» τους.

Έτσι η φύση δεν άργησε να αποτελέσει αντικείμενο λατρείας μέσα από τη δημιουργία της θρησκείας και των διαφόρων θεοτήτων που αντιπροσώπευαν βασικές εκφράσεις του φυσικού περιβάλλοντος αλλά και των ανθρώπινων αναγκών.

Μέσα από τη θεοποίηση των φυσικών δυνάμεων ο άνθρωπος συμφιλιώθηκε και με την ιδέα του θανάτου προσδίδοντας στους ανθρωπόμορφους θεούς του το στοιχείο της αθανασίας. Οι θεοί πάσχουν, υποφέρουν, πονούν αλλά δεν πεθαίνουν. Κι αν αυτό συμβεί, είναι προσωρινό γιατί πάντα ακολουθεί η ανάστασή τους. Επομένως το σχήμα Ζωή – Θάνατος – Ανάσταση είναι κοινός τόπος της μυθολογίας – θρησκείας  όλων των αρχαίων πολιτισμών.

Από τα πανάρχαια χρόνια οι άνθρωποι  παρατήρησαν τον μαρασμό της φύσης, τον θάνατό της,  κατά τη διάρκεια του χειμώνα και την ανάστασή της, την αναγέννησή της, με τον ερχομό της άνοιξης.   Έτσι θεσπίστηκαν οι πρώτες εορτές αφιερωμένες στην Μητέρα Γη.

Μητέρα Γη

 Αργότερα τη Μητέρα Γη εκπροσώπησαν αρκετοί θεοί. Σε αυτές τις εορτές μετά το θάνατο του θεού ερχόταν η γιορτή της ζωής, κατά τη διάρκεια της οποίας εξυμνούσαν την ανάστασή του με οργιαστικές τελετές ( μυστικές τελετουργίες που τελούνταν μόνο από μυημένους). 

 

Η αρπαγή της Περσεφόνης

  Ο μύθος της αρπαγής της Περσεφόνης, της κόρης της Δήμητρας από τον Πλούτωνα αυτό μας περιγράφει. Τους 6 μήνες που η Περσεφόνη μένει στον Άδη, φθινόπωρο και χειμώνα, υπάρχει ακαρπία και φθορά της βλάστησης, ενώ τους άλλους έξι μήνες, άνοιξη και καλοκαίρι, έχουμε ευφορία και αναγέννηση της φύσης.  

Η επανένωση της Δήμητρας με την Περσεφόνη

Στην Αρχαία Ελλάδα την άνοιξη εόρταζαν τον θάνατο και την ανάσταση του Διονύσου Ζαγρέα και του Άδωνη, για τον οποίο θα μιλήσουμε πιο κάτω.

Στην περσική θρησκεία, ο Ζωροάστρης πέθανε και αναστήθηκε: «Ο Πλάτωνας αναφέρει ότι αυτός ο Ζωροάστρης, δώδεκα μέρες μετά τον θάνατο του, όταν είχε ήδη τοποθετηθεί πάνω στην πυρά, ξαναγύρισε στην ζωή…» 

Το αβάστακτο πένθος της Αιγύπτιας θεάς Ίσιδας για τον φόνο του αγαπημένου της αδελφού και συντρόφου, του Οσίριδος, που τον είχε κατακρεουργήσει ο θεός της σκιάς Σετ (ή Σεθ), σταματά όταν βρίσκει και συναρμολογεί όλα τα διαμελισμένα κομμάτια του, δίνοντάς του ξανά τη ζωή.

Ο Κρίσνα των ινδουιστών λέγεται ότι την στιγμή του θανάτου του ο ουρανός σκοτείνιασε. ΟΚρίσνα κατέβηκε στον κάτω κόσμο και την τρίτη μέρα αναστήθηκε και αναλήφθηκε στους ουρανούς.

Ο Μίθρας των Περσών  πέθανε και αναστήθηκε την τρίτη ημέρα. Ο μιθραϊσμός άκμασε στη Ρώμη.Το Βατικανό μάλιστα είναι χτισμένο στα ερείπια αρχαίου μιθραίου και εκεί βρίσκεται η επιγραφή που λέει: «Αυτός που δεν θα φάει από το σώμα μου ούτε θα πιει από το αίμα μου έτσι ώστε να γίνει ένα με μένα και εγώ με αυτόν, αυτός δεν θα σωθεί», δεν είναι χριστιανική αλλά μιθραϊκή.

Ο Γκανέσατου Ινδουισμού  και ο Λεμινκάικεν από τη Φιλανδία πεθαίνουν και ανασταίνονται όπως και πολλοί άλλοι θεοί σε όλους τους αρχαίους πολιτισμούς.

 Οι αρχαίοι θεοί πεθαίνουν την άνοιξη συνήθως με δυο τρόπους: 

1ον. Με διαμελισμό συνήθως σε 14 ή σε 7 κομμάτια, όπως στην περίπτωση του Διονύσου Ζαγρέα και του Όσιρι. Ο διαμελισμός συμβολίζει την ανάγκη για εξάπλωση της πνευματικής ουσίας του θεού, αλλά και των διδασκαλιών. Ακριβώς τον ίδιο συμβολισμό συναντάμε στο μυστήριο της θείας κοινωνίας, που υπάρχει σε διάφορες θρησκείες, όπου μοιράζεται στους πιστούς κρασί και ψωμί, συμβολίζοντας το σώμα και το αίμα του θεού.

Ο διαμελισμός του Διονύσου Ζαγρέα από τους Τιτάνες

 

Και 2ον. Με σταύρωση ή κάρφωμα σ' ένα δέντρο.

Ο σταυρός είναι επίσης ένα πανάρχαιο σύμβολο, που δεν έχει λείψει από καμία εποχή και κανένα λαό. Αποτελείται από δύο διασταυρωμένα ξύλα: ένα κάθετο που συμβολίζει τον πνευματικό κόσμο και ένα οριζόντιο που συμβολίζει τον υλικό κόσμο. Έτσι αποτελεί την εναρμόνιση των αντιθέτων αλλά και συμπληρωματικών στοιχείων που αποτελούν τον εκδηλωμένο κόσμο. 

 Το δέντρο έχει τον ίδιο συμβολισμό με τον σταυρό, εδώ το ιερό, το πνευματικό στοιχείο αντιπροσωπεύεται στα κλαδιά, που βρίσκονται στο υψηλότερο σημείο του δέντρου, ενώ οι ρίζες του είναι το χθόνιο στοιχείο, ο κόσμος των νεκρών. Ο κορμός του δέντρου συμβολίζει τον κόσμο των ανθρώπων.

 

 

 

Τα Αδώνεια ήΑδώνια  ήταν το Πάσχα των Αρχαίων Ελλήνων. Μια γιορτή προς τιμήν της Αφροδίτης και του Άδωνη.

 

Αλλά ας δούμε πρώτα ποιος ήταν ο Άδωνης.

 

Σύμφωνα με την Ελληνική Μυθολογία ο Άδωνης ήταν ένας πανάρχαιος θεός. Κατά τον  Ησίοδο ήταν το πανέμορφο βασιλόπουλο από την Φρυγία, γιος του Φοίνικα, του πριγκιπόπουλου από το Άργος που νυμφεύτηκε την Αλφεσίβοια και ο οποίος θεωρείται γενάρχης των Φοινίκων.   Ο Οβίδιος στις περίφημες μεταμορφώσεις του   τον συνδέει με την παράδοση της Κύπρου.

 Όταν η Μύρρα ή Σμύρνα, κόρη του Βασιλέα της Πάφου Κινύρα και της  Κεχρηίδας, έφθασε σε ηλικία γάμου, ο πατέρας της την ρώτησε ποιον θα ήθελε να παντρευτεί και αυτή απάντησε, με  έναν «όμοιο» με εσένα.

Ο άνομος έρωτας της κόρης για το πατέρα ήταν τόσο δυσβάσταχτος, που η Μύρρα θέλησε να βάλει τέρμα στην ζωή της. Όμως την σταμάτησε τελευταία στιγμή η παραμάνα της η Ιππολύτη, η οποία της υποσχέθηκε με όρκους ότι, αν δεν προχωρούσε στην πράξη της, θα την βοηθούσε σε ότι και να τις ζητούσε.

Όταν η Κεχρηίδα έλειπε στην εορτή των θεσμοφορίων, η Ιππολύτη, μέθυσε τον Κινύρα με διονυσιακό οίνο και η Μύρρα κατάφερε με αυτόν τον τρόπο να συνευρεθεί με τον πατέρα της για δώδεκα ημέρες και νύχτες. Όταν ο Κινύρας συνήλθε από την μέθη θέλησε να δει το πρόσωπο της ερωμένης του και όταν αντιλήφθηκε την πλεκτάνη άρπαξε το ξίφος του να την σκοτώσει. Η Μύρρα, ήδη έγκυος, τρέχοντας για να σωθεί παρακάλεσε τους θεούς να την βοηθήσουν. Τους ζήτησε να μην την αφήσουν ούτε στον κόσμο των ανθρώπων ούτε των νεκρών, και αυτοί τη μεταμόρφωσαν στο δέντρο μύρρα.

Η Μύρρα ή Σμύρνα μεταμορφώνεται σε δέντρο

 

Τα πόδια της έγιναν ρίζες, το σώμα της κορμός δέντρου, και τα ικετευτικά απλωμένα στον ουρανό χέρια της, κλαδιά. Μόλις ολοκληρώθηκε η μεταμόρφωση ο φλοιός του δέντρου αποσχίστηκε και γεννήθηκε ο πανέμορφος Αδωνης!

   Σε αυτό το σημείο είναι απαραίτητο να αποσαφηνίσουμε το ζήτημα της αιμομιξίας στον μυθολογικό ορίζοντα της ελληνικής θρησκείας. Ως πράξη βεβαίως ήταν απορριπτέα στον ελληνικό κόσμο, γι' αυτό και τελικά η Μύρρα τιμωρήθηκε.   Θα πρέπει όμως να επισημάνουμε ότι οι μυθολογικές περιγραφές υποκρύπτουν πάντοτε εσωτερικές - μυστηριακές προεκτάσεις που δεν ακολουθούν την κοινωνικά καθορισμένη ηθική.

Η Μύρρα ήθελε να μυηθεί στα μυστήρια από τον ίδιο της τον πατέρα γι΄ αυτό το λόγο η ερωτική συνεύρεση – μύηση  κράτησε δώδεκα ημέρες και νύχτες και μάλιστα υπό την επίδραση του διονυσιακού οίνου, γεγονός που υποδηλώνει μύηση σε μυστήρια. 

Πιθανόν όμως να πρόκειται για  πανάρχαιο στοιχείο με αναφορά σε μια εποχή όταν η αιμομιξία ήταν πολύ περισσότερο συνηθισμένη.

Μόλις γεννήθηκε ο Άδωνης τον παρέλαβαν οι νύμφες να τον πρωταναθρέψουν μυστικά εντός ενός ιερού σπηλαίου. Μόλις έφεραν εις πέρας το έργο τους, η Θεά Αφροδίτη πήρε τον Άδωνη από τις νύμφες και τον παρέδωσε στην Περσεφόνη για να ολοκληρώσει την μυστηριακή του ανατροφή, αφού τον τοποθέτησε  κρυφά σε μία λάρνακα, ξύλινη κιβωτός από κυπαρισσόδεντρο. Όσο όμως ο νέος πλησίαζε προς την ενηλικίωσή του και το φυσικό κάλλος του γίνονταν ανυπέρβλητο, η Αφροδίτη μαγεύτηκε από την ομορφιά του, αλλά και ο Άδωνης ερωτεύτηκε σφόδρα την πολυύμνητη θεά.

Άδωνης και Αφροδίτη

Αλλά και η Περσεφόνη, συνεπαρμένη από την ωραιότητα τουΆδωνηαρνήθηκε να τον δώσει πίσω και τότε οι θεές ζήτησαν από τον Δία να δώσει λύση στο πρόβλημά τους. Ο Δίας όρισε ο Άδωνης να περνά τέσσερις μήνες με την Περσεφόνη στον Κάτω Κόσμο, τέσσερις μήνες με την Αφροδίτη και τους άλλους τέσσερις μήνες να είναι ελεύθερος.  Η Αφροδίτη χρησιμοποιώντας τη μαγική της ζώνη στην οποία δεν μπορούσε κανείς να αντισταθεί, κατάφερε να της αφιερώσει και το άλλο ένα τρίτο. Έτσι, ο Άδωνης περνούσε τα δύο τρίτα του χρόνου με την Αφροδίτη και το ένα τρίτο με την Περσεφόνη.

 Μια μέρα που ο Άδωνης ήταν για κυνήγι του επιτέθηκε ένας αφηνιασμένος κάπρος, που ήταν ο θεός Άρης μεταμορφωμένος, και τον σκότωσε. Από το αίμα του βάφτηκαν κόκκινα τα τριαντάφυλλα  και οι παπαρούνες. Ο πόνος της Αφροδίτης για το θάνατο του αγαπημένου της είναι μεγάλος, τα καυτά της δάκρυα πέφτουν στη γη από όπου  φυτρώνουν ανεμώνες. 

 Η Αφροδίτη εκλιπαρεί την Περσεφόνη να της δώσει τον νέο πίσω αλλά αρνείται. Τελικά οι δύο θεές αποφασίζουν να περνούν μαζί του από έξι μήνες, συμβολίζοντας έτσι τη νίκη του έρωτα επί του θανάτου.

 Σύμφωνα με άλλη παραλλαγή του μύθου την ώρα που η Αφροδίτη θρηνούσε πάνω από το σώμα του νεκρού Άδωνη και καθώς το περιέρραινε με νέκταρ, από τον ουρανό κατήλθε λευκό σύννεφο και ο Άδωνηςαναλήφθηκε με αυτό στα ουράνια δώματα των αθανάτων. Η θεά συμβούλευσε τους ανθρώπους να καθιερώσουν  εορτή προς τιμήν του Άδωνη, εις αιώνια ανάμνηση του δικού της θρήνου για τον όμορφο θεό.

 

Η Αφροδίτη θρηνεί τον Άδωνη

  

Τα Αδώνια ήταν ετήσια γιορτή  των Αρχαίων Ελλήνων, που συνήθως γιορτάζονταν την άνοιξη κατά την πρώτη πανσέληνο μετά την εαρινή ισημερία, σε ανάμνηση του θανάτου και της ανάστασης του Άδωνη και πραγματοποιούνταν σε όλες σχεδόν τις πόλεις και έπαιρναν μέρος μόνο οι γυναίκες. Με ιδιαίτερες τιμές τελούνταν τα Αδώνια στην Αλεξάνδρεια, στο Άργος και στη Ρόδο. Η διάρκειά των μυστηρίων ποίκιλλε πάντα ανά πόλη: αλλού κρατούσαν δυο, τρεις ή και εφτά ημέρες αλλά υπήρχαν κάποιες ομοιότητες στην τελετουργία.

 

Τα Αδώνια στην Αττική τελούνταν τον μήνα Ελαφηβολιώνα ( 21 Φεβρουαρίου – 23 Μαρτίου). Η γιορτή κρατούσε 2 μέρες. Η πρώτη μέρα ήταν πένθιμη και  ονομάζονταν «αφανισμός». Στο κομμάτι αυτό οι γυναίκες ακολουθούσαν όλα τα καθιερωμένα τελετουργικά της κηδείας.

 

Στολισμένο ξόανο του Άδωνη

Μαυροφορεμένες  γυναίκες τοποθετούσαν σε νεκρική κλίνη ένα ξύλινο ομοίωμα (ξόανο) του Αδώνη. Έπλεναν με νερό το  ξόανο,  μύρωναν το σώμα του Θεού, το έντυναν με το χαρακτηριστικό ύφασμα των νεκρών, το σάβανο και νεκροστόλιζαν με αρωματικά άνθη και κλαδιά αειθαλών δέντρων την κλίνη του και έκαιγαν θυμίαμα μύρου.

 Σημαντικό μέρος στην τελετή  διαδραμάτιζαν οι λεγόμενοι«Κήποι Αδώνιδος». Οι γυναίκες εννέα ημέρες πριν την εορτή, τοποθετούσαν μέσα σε αγγεία πήλινα σπόρους από φυτά που αναπτύσσονται γρήγορα, συνήθως σίτο, μαρούλι, μάραθο ή και διάφορα άνθη. Τοποθετούσαν τα αγγεία αυτά στις στέγες των σπιτιών ή όπου αλλού αυτά θα δέχονταν την θερμότητα των ηλιακών ακτίνων ώστε να μεγαλώσουν γρήγορα. Τα φυτά αυτά συμβόλιζαν την νεότητα και το σφρίγος του νεαρού θεού, ενώ βλασταίνουν γρήγορα και μαραίνονται απότομα, όπως απότομα και πρόωρα αφανίστηκε και ο Άδωνις.

Με το στολισμό των φυτών αυτών δινόταν η εντύπωση τεχνητών κήπων γι αυτό και  τα αγγεία ονομάζονταν «Αδώνιδος κήποι». Για τον νεκρικό στολισμό τοποθετούσαν μέσα στους «κήπους» αγάλματα του Έρωτος, ομοιώματα πτηνών και γλυκίσματα.

"Κήποι Αδώνιδος"

Οι γυναίκες την πρώτη μέρα θρηνούσαν ψάλλοντας ειδικά άσματα, τα λεγόμενα Αδωνίδια, κάτι αντίστοιχο με τα εγκόμια.  Ο θρήνος αποτελεί αναπόσπαστο μέρος των ελληνικών ταφικών τελετουργιών. Έχουμε την τύχη να διασώζεται αυτούσιος  ένας  τελετουργικός  θρήνος του Αδώνιδος  από τον Βίωνα τον Σμυρναίο που έζησε τον 2^ο αιώνα π.Χ. Το έργο του «Επιτάφιος Αδώνιδος» αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ποιητικά κείμενα της Ελληνιστικής περιόδου που περιγράφει με αριστουργηματικό λογοτεχνικό τρόπο τον θρήνο της Θέας Αφροδίτης για τον Άδωνη.

 Θα σας δώσω ένα μικρό παράδειγμα:

Τον Άδωνη θρηνολογώ, τον όμορφο που εχάθη,

«πάει, χάθηκεν ο Άδωνης», οι Έρωτες θρηνούνε.

Στα πορφυρά σου Κύπριδα να μην ξαναπλαγιάσεις,

βάλε τα μαύρα σου πικρή, και να στηθοκοπιέσαι,

σύρε φωνή, ο Άδωνης χάθηκεν, ο καλός σου.

Τον Άδωνη θρηνολογώ κι οι Έρωτες θρηνούνε…

 

Άδωνης στο Βρετανικό Μουσείο

 Στη συνέχεια ακολουθούσε η λεγόμενη «Έκθεσις» του ομοιώματος του πεθαμένου Θεού, δηλαδή η περιφορά, η μετάβαση της ταφικής λάρνακας  από τον οίκο προς τον χώρο ταφής του. Στην πομπή οι γυναίκες με λυμένα μαλλιά και ξυπόλητες, κρατώντας αναμμένους πυρσούς και τους κήπους του Άδωνη, έψαλλαν πένθιμους  ύμνους  με την συνοδεία του γίγγρα. Ο γίγγρας ήταν  αυλός  που παρήγαγε θρηνητικό ήχο. 

Όταν έφταναν στον υποτιθέμενο χώρο ταφής, έθαβαν το ομοίωμα και  ακολουθούσαν οι καθιερωμένες ταφικές χοές, καθώς και ο τελετουργικός κυκλικός χορός των γυναικών γύρω από τον τάφο.  Τέλος τους  κήπους του Άδωνη και τα ομοιώματα μετά την περιφορά τα έριχναν είτε στη θάλασσα είτε στην πηγή είτε στον ποταμό (ανάλογα με τι υπήρχε).

 

Πομπή γυναικών με τους "Κήπους του Αδώνιδος" 

Η επόμενη ημέρα των Αδωνίων ονομάζονταν  «Εύρεσις». Ήταν ημέρα χαράς και εορτασμού για την ανάσταση του θεού, κατά τη διάρκεια της οποίας θυσίαζαν αγριόχοιρους και έτρωγαν πλούσια γεύματα που προέρχονταν από τις καθιερωμένες θυσίες και χόρευαν.

                   

Τα Αδώνεια επιβίωσαν μέχρι και τον αιώνα μας ως θολό φολκλόρ με τον Ζαφείρη του Ζαγορίου, με τα «Λάζαρα ή Λαζαρικά»  της Αμμοχώστου, με τον «Λειδινό» της Αίγινας, με το «Φουσκοδέντρι», στην  Καστανιά Στυμφαλίας  και με τους «Επιταφίους» της Μεγάλης Παρασκευής στην Καλαβρία. 

       

Ο Ζαφείρης στην Ήπειρο και το έθιμο του Λειδινού στην Αίγινα

Αναβίωση Αδωνίων στην Αμμόχωστο της Κύπρου

 Από όσα ανέφερα πιο πάνω γίνεται κατανοητό ότι η γιορτή των Αδωνίων παραπέμπει άμεσα στον εορτασμό του Πάσχα, γεγονός που αποδεικνύει τις βαθιές ρίζες των συγκεκριμένων εθίμων από την αρχαιότητα.

Το Πάσχα είναι η κατεξοχήν γιορτή της ελληνικής χριστιανοσύνης και γιορτάζεται με πανηγυρικό χαρακτήρα και εντυπωσιακή συμμετοχή του κόσμου. Συμβολίζει το θαύμα της ήττας του θανάτου και ταυτόχρονα τον ερχομό της άνοιξης, της αναγέννησης της φύσης. Η μυσταγωγία αυτή συγκινεί τον κόσμο, έτσι ώστε να συμμετέχει παλλαϊκά στην περιφορά του Επιταφίου και στην Ανάσταση.   

 

Η παράδοσή μας είναι πλούσια σε πασχαλινά έθιμα τα οποία  συναντάμε στη Λιβαδειά  αλλά και σε όλη την Ελλάδα. Θα αναφερθώ στα πιο χαρακτηριστικά κατά τη γνώμη μου.

Θα ξεκινήσω από το ιερό φως που παίρνουμε από τον παπά λίγο πριν την Ανάσταση και είναι το αντίστοιχο ιερό πυρ, που φυλασσόταν στους αρχαίους ελληνικούς ναούς. 

          Το ιερό φως - το ιερό πύρ

Κατά την ημέρα εορτασμού του γενεθλίου των θεών, ή σε άλλες σημαντικές  μέρες, σβήνονταν όλες οι εστίες σε όλα τα σπίτια και οι κάτοικοι ανέμεναν το νέο φως. Π.χ. στα Καβείρια μυστήρια της Λήμνου, που διαρκούσαν εννέα ημέρες,  έσβηναν όλα τα φώτα του νησιού μέχρι να έρθει το ιερό φως από την ιερή Δήλο.

Στους Δελφούς έκαιγε το αθάνατο Κεντρικό Πυρ αλλά και σε πολλά άλλα ιερά σε όλο τον τότε ελληνικό κόσμο έκαιγε το ιερό πυρ. Επίσης, το ιερό πυρ κουβαλούσαν οι άποικοι φεύγοντας από τη μητρόπολη για να εγκατασταθούν στη νέα τους πατρίδα.

 

Τα πασχαλινά κουλούρια

 Η ορθή γραφή του κουλουριού, δηλαδή της μικρής κουλούρας, που είναι το στρογγυλό ψωμί με μια τρύπα στη μέση, είναι με δύο λάμδα, επειδή προέρχονται από το κολλύριο.

 

Η ετυμολογία του κολλύριου  πιθανόν να σχετίζεται με το αρχαίο «κόλλιξ», που σημαίνει «στρογγυλό ψωμί». Το κολλύριο, λοιπόν, σημαίνει μικρό στρογγυλό ψωμάκι, αλλά δήλωνε επίσης και το φάρμακο, που χορηγούσαν οι αρχαίοι γιατροί στους ασθενείς τους. Οι κόλλικες, τα κουλούρια, ξεκίνησαν πάντως από τη μινωική Κρήτη.

 

Τα κόκκινα αυγά

Πολλοί λαογράφοι λένε ότι το έθιμο του αυγού έχει τις ρίζες του στην αρχαία Αίγυπτο και την Περσία, όπου φίλοι και συγγενείς αντάλλαζαν αυγά κάθε εαρινή ισημερία. Είναι γεγονός πως τα χρωματιστά αυγά τα συναντάμε στην αρχαιότητα, στη Ρώμη, στην Ελλάδα, στην Κίνα, στην Αίγυπτο, ως δώρα στις ανοιξιάτικες γιορτές μαζί με κουνέλια τα οποία είναι το σύμβολο της γονιμότητας.

 

Το σουβλιστό αρνί

Από την αρχαιότητα οι άνθρωποι λόγω της λευκής προβιάς του και την ηπιότητα της συμπεριφοράς του, ταύτισαν το αρνί με την αγνότητα και την αθωότητα. Ο αμνός ήταν το ζώο που έπρεπε να θυσιαστεί από τους ιερείς και να εξευμενιστεί ο θεός και έτσι να εξασφαλιστεί η σωτηρία. Ήταν το κυρίως ζώο της θυσίας για τους Έλληνες, του Εβραίους και τους Άραβες.

 

 Το σούβλισμα του αρνιού, έχει τις ρίζες του στην αρχαία Ελλάδα. Οι αρχαίοι Έλληνες, σαράντα ημέρες μετά τον θάνατο των συγγενών τους, μαγείρευαν δίπλα από τον τάφο. Πίστευαν ότι στο γεύμα που δίνεται μετά την ταφή και στο μνημόσυνο, συμμετέχει και ο ίδιος ο νεκρός. Έψηναν αρνιά σε εστίες, έπιναν κρασί και χόρευαν για να τον τιμήσουν.

Η λέξη «οβελίας» που χρησιμοποιούμε για το σουβλιστό αρνί, προέρχεται από την αρχαία λέξη “οβελός” η οποία σημαίνει σούβλα, από την οποία προέρχονται και οι λέξεις «οβελίσκος» και «οβελιστήριο».

Πάνω σε οβελούς λοιπόν, συνήθιζαν να ψήνουν οι αρχαίοι Έλληνες ολόκληρα αρνιά και κατσίκια αλλά και μεμονωμένα κομμάτια κρέατος. Οι οβελοί ήταν είτε από ξύλο είτε μεταλλικοί.

Εκτός όμως από το σουβλιστό αρνί, σούβλιζαν και κοκορέτσι το οποίο ονομαζόταν «Μίμαρκυς» και «Πλεκτή». Για την παρασκευή του μαρινάριζαν τα έντερα με ξύδι, μέλι και νερό. Το ξύδι είχε αντισηπτικό ρόλο ενώ αφυδάτωνε και το έντερο από τα πολλά λίπη.Το μέλι δημιουργούσε μια καραμελωμένη κρούστα. Μάλιστα η διαδικασία παρασκευής για το κοκορέτσι καταγράφεται στην Ιλιάδα του Ομήρου.

 Τέλος, εκτός από το κοκορέτσι, έφτιαχναν και άλλες νοστιμιές οι οποίες περιείχαν άντερα και παραλλαγές τους φτάνουν μέχρι τις μέρες μας. Έφτιαχναν λοιπόν το «γαρδούμιο» τη σημερινή γαρδούμπα και το “ήνυστρον” τον σημερινό πατσά.

Τα ήθη και τα έθιμα αγγίζουν τα πιστεύω, τις αντιλήψεις μας, είναι συνδεδεμένα με την ταυτότητά μας ως μέλη μιας οικογένειας, μιας κοινότητας και ενός έθνους και μέσα από τον εορτασμό σημαντικών θρησκευτικών, ιστορικών, πολιτιστικών γεγονότων, γνωρίζουμε το παρελθόν μας, την ιστορία μας, την πολιτιστική μας κληρονομιά.    Η απαξίωση των παραδόσεών μας δημιουργεί τον κίνδυνο για απώλεια της πραγματικής μας ταυτότητας, της δικής μας και των παιδιών μας. Οφείλουμε  να διατηρήσουμε τις παραδόσεις μας ως λαός  αλλά και να τις μεταλαμπαδεύσουμε  στα παιδιά μας.

Σας ευχαριστώ και σας εύχομαι "Καλό Πάσχα και καλή Ανάσταση!"

 

Η Καταλανική Εταιρεία και το ιστορικό τους αποτύπωμα

Το Σάββατο 4 Μαρτίου, στην Αίθουσα Τέχνης και Πολιτισμού του Δήμου Λεβαδέων, στην 5η συνάντηση της τροφώνιας ακαδημίας, η κ. Ράπτη Κατερίνα παρουσίασε την εισήγησή της με τίτλο "Η Καταλανική Εταιρεία και το ιστορικό τους αποτύπωμα", στα πλαίσια του 2ου κύκλου με θέμα : «Λιβαδειά: Η πόλη, οι πολίτες, ο πολιτισμός. Από το παρελθόν στο παρόν. Από το παρόν στο μέλλον».

 

Η "Καταλανική Εταιρεία ή η Μεγάλη Καταλανική Κομπανία και το ιστορικό της αποτύπωμα” το θέμα, που θα προσπαθήσω να σας παρουσιάσω απόψε. Δεν είναι ιδιαίτερα γνωστή ιστορία, όμως δεν παύει να είναι ενδιαφέρουσα.

                 

Εν συντομία δύο λόγια για τα συγκεκριμένα δύο βιβλία που βλέπετε στην οθόνη. Το πρώτο, “ Η εκστρατεία των Καταλανών στην Ανατολή”, είναι απόσπασμα από το χρονικό του Ραμόν Μουντανέρ. Το Χρονικό, αναφέρεται στο Στέμμα της Αραγωνίας κατά την περίοδο του 13ου και 14ου αιώνα. Ο Καταλανός συγγραφέας, υπήρξε μέλος της Εταιρείας, την οποία ακολούθησε στην Ανατολή, μέχρι λίγο πριν τη μάχη του Βοιωτικού Κηφισού ή του Αλμυρού το 1311. Ήταν υπεύθυνος για τα οικονομικά της Εταιρείας και κάποια στιγμή διετέλεσε και διοικητής της. Αφηγείται στο Χρονικό του, αφού πια βρίσκεται στην πατρίδα του, μεταξύ άλλων, και τα γεγονότα που αφορούν στην περιπέτεια τους στην Ανατολή, και μάλιστα τα αφηγείται 15 χρόνια μετά την επιστροφή του. Το βιβλίο είναι σημαντικό γιατί εκτός των πληροφοριών που μας παρέχει για την δράση των Καταλανών , είναι ταυτόχρονα και η ματιά του “άλλου”. Το βιβλίο από τις εκδόσεις Στοχαστής έτυχε μιας πολύ καλής μετάφρασης και μιας εξαιρετικής εισαγωγής με εξίσου εξαιρετικά σχόλια.

Το δεύτερο βιβλίο,”Οι Καταλανοί στη Βοιωτία”, είναι γραμμένο από έναν συντοπίτη μας, τον Δημήτρη Πάνου, πριν από τριάντα περίπου χρόνια. Τότε που, το πιο πιθανό, ελάχιστοι γνώριζαν για τους Καταλανούς και το πέρασμά τους από την Βοιωτία, και γενικότερα από την Ελλάδα, πριν επτά ολόκληρους αιώνες. Όπως γράφει ο ίδιος, “εκπληρώνει με το πόνημα του αυτό ένα παιδικό του όνειρο, που οφείλεται στις επιδράσεις του περιβάλλοντος του και την ύπαρξη του ιστορικού φρουρίου της πόλης της Λιβαδειάς , στην οποία και γεννήθηκε”.

     1.  ΙΣΠΑΝΙΑ

Το Στέμμα Αραγωνίας

 Πριν αρχίσω την παρουσίαση του θέματος κι επειδή το χρονικό αναφέρεται στο Στέμμα της Αραγωνίας, θα ήθελα να κάνω μια διευκρίνιση, σχετικά με τη λέξη, την έννοια Στέμμα. Βασίλειο και Στέμμα δεν είναι έννοιες ταυτόσημες. Το Στέμμα είναι έννοια ευρύτερη του Βασιλείου, είναι μία μόνιμη ένωση τίτλων και κρατών, βασιλείων, πριγκιπάτων, δουκάτων, κομητειών, όπου την εξουσία κατέχει ένας μόνο βασιλιάς, κοινός για όλους, και το ισχυρότερο μέλος δίνει το όνομά του στην ένωση, στο Στέμμα. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, το Στέμμα της Αραγωνίας αποτελούνταν από το πριγκιπάτο της Καταλωνίας, τα βασίλεια της Αραγωνίας, της Βαλένθια, της Μαγιόρκα ,της Νεάπολης, της Σαρδηνίας, της Σικελίας, την Μάλτα, αλλά και το δουκάτο των Αθηνών που τον 14ο αιώνα ελέγχονταν από την Καταλανική Εταιρεία καθώς και το δουκάτο των Νέων Πατρών, όπως αποκαλούνταν τότε η Υπάτη.

Τα μεσαιωνικά Στέμματα της Ισπανίας

 

Τα σημαντικότερα και ισχυρότερα Στέμματα της Ισπανίας ήταν το Στέμμα της Αραγωνίας, της Ναβάρρας, του Λεόν,της Καστίλης. Από την Ένωση τους θα προκύψει αργότερα το σύγχρονο ισπανικό κράτος. Το θέμα "Καταλανική Εταιρεία" αγγίζει και τις τρεις μεσογειακές χερσονήσους του 13ου και 14ου αιώνα. Την Μουσουλμανική Ισπανία, την ιταλική χερσόνησο και κυρίως την Σικελία και το Βυζάντιο μαζί με τον φραγκοκρατούμενο τότε ελλαδικό χώρο.

Για την πληρέστερη κατανόηση του θέματος, θα αναφερθώ, πολύ συνοπτικά, στο ιστορικό περιβάλλον των τριών χερσονήσων, στους συγκεκριμένους δύο αιώνες.

 

Μουσουλμανική Ισπανία

 

 Όταν αναφερόμαστε στην μουσουλμανική Ισπανία, εννοούμε την Ισπανία του Μεσαίωνα, η οποία είχε καταληφθεί από τους Μουσουλμάνους για 8 περίπου αιώνες. Δύο είναι οι πολύ σημαντικές χρονολογίες στην ιστορία της Ισπανίας του Μεσαίωνα. Το 711, όταν εξισλαμισμένοι Μαυριτανοί του Μαγκρέμπ, περιοχή που βρίσκεται στο βορειοδυτικό άκρο της Αφρικής, εισβάλλουν στην ιβηρική χερσόνησο, την Αλ Αντάλους όπως ονόμαζαν τότε ολόκληρη την χερσόνησο οι Άραβες, και το 1492, όταν εκδιώκονται οριστικά οι Μουσουλμάνοι από την Ισπανία.

 

1492

Οι Άραβες δημιούργησαν στην δική τους Αλ Αντάλους ένα θαυμάσιο πολιτισμό. Εκπληκτική οικονομική και πολιτισμική άνθηση γνωρίζει η μουσουλμανική Ισπανία κατά τον Μεσαίωνα.

        Εμιράτα Κόρδοβας και Γρανάδας

 Σπουδαία πολιτιστικά κέντρα υπήρξαν τότε το εμιράτο της Κόρδοβα, το οποίο μετεξελίσσεται αργότερα σε χαλιφάτο, και το Εμιράτο της Γρανάδα, το τελευταίο προπύργιο της μουσουλμανικής Ανδαλουσίας, με το υπέροχο Αλάμπρα, που στον τελευταίο της εμίρη έμελλε να παραδώσει το 1492 την πόλη και ό,τι είχε απομείνει από τις μουσουλμανικές κτήσεις, στους Καθολικούς βασιλείς, τον Φερδινάνδο Β’ της Αραγωνίας και την σύζυγό του Ισαβέλλα της Καστίλης.

Διάσπαση του χαλιφάτου  Κόρδοβα

Όμως και αυτή η αυτοκρατορία, η μουσουλμανική , θα έχει την τύχη όλων των αυτοκρατοριών, όταν στο εσωτερικό τους ξεσπούν εμφύλιες συγκρούσεις και δυναστικές έριδες, με επακόλουθο τον κατακερματισμό τους και τελικά την κατάλυση τους.

Ανακατάκτηση Ισπανίας 13ος αι.

 

Εκτός από αυτές τις δύο σημαντικότατες χρονολογίες της Ισπανικής ιστορίας, υπάρχει και μια ιδεολογία που την διατρέχει, και που έχει άμεση σχέση με την περίοδο αυτή. Είναι η Ρεκονκουίστα (Reconquista), που σημαίνει Ανάκτηση, Ανακατάληψη, σημαίνει δηλ.τον αγώνα των Ισπανών να ανακαταλάβουν τα
καταληφθέντα από τους Μουσουλμάνους εδάφη τους. Η Ρεκονκουιστα αρχίζει αμέσως μετά την αραβική εισβολή σε πολύ μικρή κλίμακα και σχεδόν χωρίς καμία οργάνωση. Ουσιαστικά, ξεκινά τον 11ο αιώνα, όταν διασπάστηκε το χαλιφάτο της Κόρδοβα σε πολύ μικρά Βασιλεία, και το αντιμουσουλμανικό σχεδόν σταυροφορικό πνεύμα, αρχίζει να κερδίζει έδαφος.

 

Πτώση της Γρανάδα

 

Η Ανακατάληψη τελειώνει οριστικά με την πτώση της Γρανάδα το 1492.

 

Αλμογάβαροι ο πυρήνας της Καταλανικής Εταιρείας

Με την Ρεκονκουίστα συνδέονται οι Αλμογάβαροι ( αυτοί, είναι ο πυρήνας της Καταλανικής Εταιρείας που θα συγκροτηθεί αργότερα ). Αρχικά άτακτα, λίγο πολύ, σώματα, σχεδόν αποκλειστικά συνδεδεμένα με το Στέμμα της Αραγωνίας.

Για πρώτη φορά, η λέξη Αλμογάβαροι εμφανίζεται σε ένα αραβικό έργο, το οποίο αναφέρεται στην αραβική παρουσία στην Αλ Αντάλους , και “κάνει λόγο για αποσπάσματα από μουσουλμάνους Αλμογάβαρους, που δρούσαν σε μικρές ομάδες, οι οποίες προέβαιναν σε αιφνιδιαστικές επιθέσεις - αστραπή σε εχθρικές περιοχές, σε περιοχές χριστιανών δηλαδή, λαφυραγωγούσαν και έφευγαν”.

Αυτή την τακτική την υιοθετούν πρώτοι οι Αραγωνέζοι. Οι Αλμογάβαροι, είναι κατά βάση Αραγωνέζοι και Καταλανοί.  Εμφανίζονται αρχικά στην περιοχή των Πυρηναίων. Είναι κατ’ εξοχήν βοσκοί, οι οποίοι μετακινούνται συνεχώς με τα ποίμνια τους αλλά και τις οικογένειές τους. Όμως, χάνουν τις περιουσίες τους και τα χειμαδιά για τα κοπάδια τους, εξ’ αιτίας των συχνών επιδρομών των μουσουλμάνων στις περιοχές τους. Μιμούνται λοιπόν, την τακτική των Μουσουλμάνων. Σχηματίζουν μικρές αυτόνομες ομάδες - κομπανίες, γνωστοί όλοι μεταξύ τους, και καταφεύγουν κι αυτοί σε αιφνιδιαστικές επιδρομές, μικρής κλίμακος, στα καταληφθέντα εδάφη.  Συλλαμβάνουν μουσουλμάνους αιχμαλώτους, τους οποίους απελευθερώνουν παίρνοντας λύτρα, ή κοπάδια τα οποία μεταπωλούν. Έτσι καταφέρνουν και επιβιώνουν. Τελικά φαίνεται ότι τους κερδίζει η τέχνη του πολέμου. Μεταμορφώνονται, κατά κάποιον τρόπο, σε επαγγελματίες πολεμιστές και με την πάροδο του χρόνου, καθώς οι Μουσουλμάνοι υποχωρούν, από άτακτα σώματα, μετεξελίσσονται σε μισθοφορικό σώμα.

Είναι το καλύτερο ελαφρό πεζικό της εποχής τους. Δεν μάχονται όπως ο τακτικός στρατός. Δεν φέρουν πανοπλία και είναι σχετικά ελαφρά οπλισμένοι. Φέρουν δε έναν ατσάλινο κρίκο περασμένο στην μέση τους, για να τρίβουν πάνω του τον πυρόλιθο, δημιουργώντας έτσι σπίθες προς εκφοβισμό του εχθρού, και κραυγάζουν συγχρόνως φράσεις όπως “ξύπνα σίδερο”, “Αragon, Aragon” επικαλούμενοι τον Άγιο Γεώργιο,”Sant Gordi”,  τον προστάτη τους. 

  Προσφέρουν τις υπηρεσίες τους, αρχικά στους βασιλείς του Στέμματος της   Αραγωνίας και στην συνέχεια σε όσους έχουν την ανάγκη των υπηρεσιών τους. Οι Αλμογάβαροι ήταν η δεξαμενή στρατολόγησης “μάχιμων" σε οποιοδήποτε κατακτητικό εγχείρημα του μονάρχη. Πολλούς απ' αυτούς, τους εγκαθιστά ο ηγεμόνας στην μεθόριο,ως μόνιμους φύλακες παραχωρώντας τους εδάφη. Αυτοί ονομάζονταν fronteros δηλ. “μεθορίτες" κάτι σαν τους Ακρίτες του Βυζαντίου. Άλλοι πάλι, από τους Αλμογαβάρους, γίνονται “ληστές των ορέων". 

 Οι Αλμογάβαροι , είναι αυτό το μισθοφορικό σώμα, που θα συνοδεύσει τον Πέτρο Γ' τον Μέγα από την Αραγονία στην Σικελία και στην συνέχεια θα προσφέρει τις υπηρεσίες του και στον γιο του Φρειδερίκο της Σικελίας. Υπάρχουν πολλές εκδοχές για την προέλευση του ονόματός τους. Ίσως από την αραβική λέξη al-mugavar που σημαίνει αυτοί που προκαλούν ταραχές, οι ταραχοποιοί, και θα δημιουργήσουν τέτοιες ουκ ολίγες ,τουλάχιστον στον ελλαδικό χώρο. Αυτή η κομπανία θα συγκροτηθεί στην Σικελία.

 

2.   ΣΙΚΕΛΙΑ

 

Η Σικελία, το μεγάλο αυτό νησί της Μεσογείου, λόγω της κομβικής της θέσης, προκάλεσε από αρχαιοτάτων χρόνων το ενδιαφέρον πολλών λαών να δημιουργήσουν εκεί αποικίες ή και να την κατακτήσουν. Φοίνικες, αρχαίοι Έλληνες, Βυζαντινοί, Άραβες, Νορμανδοί, Γερμανοι,Γάλλοι, Ισπανοί.

 

Αγ. Ρωμ. Αυτοκρατορία, παπικά κράτη, βασ. Σικελίας

   Η Ιταλική χερσόνησος την εποχή του 13ου-14ου αι. είναι χωρισμένη σε τρία μέρη. Το βόρειο κομμάτι της, ανήκει στην Αγία ρωμαϊκή αυτοκρατορία του γερμανικού έθνους, η οποία επεκτείνεται μέχρι την κεντρική Ιταλία. (Αυτό είναι το άγνωστο α’ Ράιχ). Το δεύτερο κομμάτι της Ιταλίας, το κεντρικό, ανήκει στον πάπα, ο οποίος κατέχει την θρησκευτική αλλά και την κοσμική εξουσία (Από αρχές 6ου αι.-1861). Είναι τα λεγόμενα Παπικά Κράτη.

Φρειδερίκος Β’ Hohenstaufen, STUPOR MUNDI

Στο τρίτο κομμάτι, στην νότια Ιταλία, και στη Σικελία βασιλιάς είναι ο Φρειδερίκος Β’, εγγονός του Γερμανού αυτοκράτορα Φρειδερίκου Α’ Μπαρμπαρόσσα. Ο Φρειδερίκος ο Β’ είναι ίσως ο πιο φωτισμένος μονάρχης του Μεσαίωνα, το θαύμα της οικουμένης, όπως τον αποκάλεσε ο Νίτσε. Μία εξέχουσα, για την εποχή του, προσωπικότητα , ένα πνεύμα οξύ, που καλεί ανθρώπους του πνεύματος, επιστήμονες και καλλιτέχνες στην αυλή του και ιδρύει το πρώτο, μη εξαρτώμενο από την Εκκλησία, πανεπιστήμιο στην καθολική Ευρώπη, το πανεπιστήμιο της Νάπολης. Είναι λάτρης της Σικελίας, αγαπάει τους ανθρώπους της, Σικελούς, Έλληνες, Άραβες και μιλάει τις γλώσσες τους. Γερμανός και Νορμανδός από την πλευρά της μητέρας του, που σημαίνει ότι κληρονομεί και την Αγία Αυτοκρατορία αλλά και το βασίλειο της Σικελίας. (Αυτό όμως δημιουργεί πολλά προβλήματα στη σχέση του με τον εκάστοτε πάπα,ο οποίος μετέρχεται πολλών μεθόδων για να τα επιλύσει, όπως διάφορες συμμαχίες, μηχανορραφίες και αφορισμούς. Ο πάπας διακατέχεται από μεγάλο φόβο.Ίσως κάποια στιγμή ο νεαρός Φρειδερίκος θελήσει να ενώσει το βασίλειο με την αυτοκρατορία και έτσι τα παπικά κράτη θα βρεθούν περικυκλωμένα από Γερμανούς με το ενδεχόμενο να χάσει ο πάπας τα κράτη του κι επομένως και την κοσμική του εξουσία. Πάντα υπήρχε μία αντιπαλότητα και αντιπάθεια μεταξύ του πάπα και των Γερμανών).

Κάρολος Ανδεγαυός

 

Μετά τον θάνατο του Φρειδερίκου Β΄και των αδύναμων διαδόχων του, ανακουφισμένος ο πάπας από την απομάκρυνση της γερμανικής απειλής, προσφέρει το βασίλειο της Σικελίας στον Κάρολο τον Ανδεγαυό, αδελφό του βασιλιά της Γαλλίας. Από τους Γερμανούς το βασίλειο της Σικελίας περνάει στους Φράγκους, στους Γάλλους δηλ. ο Κάρολος έχει πολλά όνειρα, ανάμεσα σ' αυτά να αναστήσει και τη λατινοκρατία στο Βυζάντιο, που μόλις έχει ανακαταλάβει από τους Φράγκους της Δ’ Σταυροφοριας, ο Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγος (το 1261). Μάλιστα λέγεται ότι ο Κάρολος έχει υπογράψει συμφωνία με τον πάπα, με την οποία υπόσχεται να αναλάβει το "θεάρεστο αυτό έργο!" της κατάληψης δηλ. της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους για δεύτερη φορά.

Η διακυβέρνηση του Καρόλου είναι ιδιαίτερα σκληρή και οι Σικελοί εξεγείρονται εναντίον του. Είναι ο Σικελικός Εσπερινός, η επανάσταση που έλαβε χώρα ( το 1282) στο Παλέρμο της Σικελίας. Γρήγορα η εξέγερση επεκτείνεται σε ολόκληρη την Σικελία και ο Κάρολος αναγκάζεται να δραπετεύσει στην Νάπολη, εγκαταλείποντας και το βασίλειο της Σικελίας, αλλά και τα σχέδιά του για την Κωνσταντινούπολη. Οι Σικελοί, προσφέρουν τον θρόνο στον Πέτρο Γ’ τον Μέγα, του Στέμματος της Αραγωνίας. Είναι ο βασιλιάς εκείνος τον οποίον συνόδευσε στην Σικελία το μισθοφορικό σώμα των Αλμογαβάρων.

Ο Πέτρος έχει νόμιμο κληρονομικό δικαίωμα στο νησί μέσω της συζύγου του, που είναι εγγονή του Φρειδερίκου Β’ . Διεκδικεί την Σικελία και με την βοήθεια των Σικελών, που είχαν πρωτοστατήσει στον ξεσηκωμό του Σικελικού Εσπερινού εναντίον της γαλλικής κυριαρχίας, καταλαμβάνει, χωρίς ιδιαίτερο κόπο, το νησί. Κάποια εμπλοκή σε όλο το εγχείρημα είχε και ο Μιχαήλ Παλαιολόγος, υποκινώντας κατά κάποιο τρόπο την εξέγερση των Σικελών και χρηματοδοτώντας την στο μέτρο των δυνατοτήτων του τότε.

Τον Πέτρο διαδέχεται στην Σικελία ο γιος του ο Φρειδερίκος εγγονός του Φρειδερίκου Β'. Έχει κι αυτός ανάγκη την βοήθεια των Αλμογάβαρων για να εδραιώσει την βασιλεία του. Όμως, όταν αισθάνεται αρκετά ισχυρός και η περιοχή έχει ειρηνεύσει, δεν χρειάζεται πια τις υπηρεσίες τους. Θέλει να τους απομακρύνει από την Σικελία, να απαλλαγεί από αυτούς το συντομότερο δυνατόν.  Θα μείνουν άνεργοι και το πιο πιθανό να προβούν σε λεηλασίες και να δημιουργήσουν ταραχές.

Ρογήρος ντε Φλορ , ο Ανθηρός

 

Την ίδια εποχή τις υπηρεσίες του προσφέρει στον Φρειδερίκο του Στέμματος της Αραγωνίας κι ένας κουρσάρος και πειρατής, ένας Ναϊτης Ιππότης. Είναι ο Ρογήρος ντε Φλορ, ο Ρογήρος ο Ανθηρος, (γιος ενός Γερμανού άρχοντα, του Richard von Blume.)

Όλες οι πληροφορίες για την δράση του Ρογήρου μετά την Σικελία, προέρχονται από το χρονικό του Ραμόν Μουντανέρ. Όταν ο χρονικογράφος αρχίζει να γράφει για τον Ρογή ιππότη για τον αρχηγό του,τον διοικητή του και είναι γεμάτη θαυμασμό.

 Άκρα

 

Ο Ρογήρος, είχε λάβει μέρος στην άμυνα της Άκρας στους Αγίους τόπους, τον τελευταίο χριστιανικό θύλακα, όταν πολιορκούνταν από τους Άραβες περίπου το 1300 (1291). Ο Ρογήρος λοιπόν κατηγορήθηκε ότι υπεξαίρεσε μέρος του θησαυρού του Τάγματος κατά την εκκένωση της πόλης και καταδιώκεται από τους Ναΐτες, ένα τάγμα που κατηγορήθηκε κι αυτό έντονα για αθέμιτο πλουτισμό. Καταφεύγει λοιπόν ο Ρογήρος στην νότια Ιταλία και από εκεί με την πολεμική εμπειρία που διαθέτει, βρέθηκε στην αυλή του Φρειδερίκου στη Σικελία μαζί με τους Αλμογαβάρους. Συγκροτεί με τους μισθοφόρους αυτούς, την Καταλανική Εταιρεία και γίνεται ο διοικητής της. Ο επόμενος σταθμός δράσης της Καταλανικής Εταιρείας, είναι η Κωνσταντινούπολη.

 

• 3.    ΒΥΖΑΝΤΙΟ και ΦΡΑΓΚΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΗ ΕΛΛΑΔΑ                             (Δ’ Σταυροφορία. 1204
  

Δ΄Σταυροφορία 1204

Το Βυζάντιο έχει δεχθεί το 1204 ένα τεράστιο πλήγμα από τους Σταυροφόρους της Δ’ Σταυροφορίας και επί της ουσίας δεν θα μπορέσει να επανέλθει ποτέ πια στην πρότερη κατάσταση.

Λατινικά κράτη

     Οι Σταυροφόροι διαμοίρασαν το Βυζαντιο μεταξύ τους, ιδρύοντας την λατινική ”αυτοκρατορια” και διάφορα φράγκικα βασίλεια (Βασίλειο της Θεσσαλονίκης), πριγκιπάτα (πριγκιπάτο της Αχαΐας),  δουκάτα ( δουκάτο των Αθηνών) και κομητείες σε όλη την Ελλάδα. Αυτό όμως δεν κράτησε για πολύ,τουλάχιστον για την λατινική αυτοκρατορία που επιβίωσε μόνο για 57χρόνια.

 

Βυζαντινή Αυτοκρατορία- Μιχαήλ Παλαιολόγος

Όπως ήδη έχω αναφέρει, την αυτοκρατορία την ανακατέλαβε ο Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγος της αυτοκρατορίας της Νίκαιας (το 1261) ο πρώτος της τελευταίας δυναστείας του Βυζαντίου. Οι Φράγκοι είχαν αφήσει πίσω τους μόνο χαλάσματα. Η Κωνσταντινούπολη ήταν μια ερειπωμένη και μισοεγκαταλελειμμένη πόλη. Και όπως γράφει ο Νικηφόρος Γρηγοράς, ιστορικός συγγραφέας (και όχι μονο) της εποχής: "η Πόλη ήταν τότε μια αχανής καταθλιπτική πόλη, γεμάτη ερείπια και πέτρες , τελείως ισοπεδωμένη”... Η ανακτηθείσα βυζαντινή αυτοκρατορία, κατ' όνομα βέβαια μόνο αυτοκρατορία, δεν θύμιζε σε τίποτα την πριν το 1204 αυτοκρατορία. Τα ουσιώδη προβλήματα της πολλά, σχεδόν ανυπέρβλητα. Ένα από αυτά, όπως πάντα, οι εχθροί της, οι εχθροί της από Ανατολή και Δύση .

 

Οθωμανική Αυτοκρατορία

Ο κυριότερος απ’ αυτούς της Ανατολής, την εποχή εκείνη, είναι οι Οθωμανοί Τούρκοι. Εχουν ήδη κάνει την εμφάνιση τους στην Μ.Ασία και στην εκπνοή του 13ου αιώνα, ιδρύουν την Οθωμανική αυτοκρατορία, η οποία θα επιβιώσει μέχρι το 1922, οπότε και θα δημιουργηθεί το σύγχρονο τουρκικό κράτος από τον Κεμάλ Ατατούρκ.

Η αυτοκρατορία δεν διαθέτει στρατό, ούτε τους οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους για να δημιουργήσει ένα αξιόμαχο στράτευμα, για να αντιμετωπίσει τους Οθωμανούς και τους υπόλοιπους εχθρούς της . Έτσι στηρίζεται μόνο σε Αλανούς ακόμα και σε Τούρκους μισθοφόρους. Στρατιωτικά αδύναμη, ούτε να ανακτήσει εδάφη μπορεί, πολύ δε περισσότερο να επεκταθεί, αλλά ούτε και να αμυνθεί φυσικά. (Ο περίφημος βυζαντινός στόλος, αυτός που αντιμετώπισε κάποτε με το υγρό πυρ τους Άραβες, αποτελεί μακρινή αναμνηση). Στόλος δεν υπάρχει πια. Τον έχει διαλύσει ο Ανδρόνικος Β' Παλαιολογος εξ’ αιτίας των μέτρων οικονομίας που αναγκάστηκε να επιβάλει.

Η αυτοκρατορία ή ό,τι έχει απομείνει από αυτήν, βαδίζει πια την οδό της κατάρρευσης, βρίσκεται λίγο πριν το έσχατο σημείο, παρ’ ότι κατά την διάρκεια της δυναστείας αυτής, έλαβε χώρα η τελευταία αξιόλογη πολιτιστική άνθιση, η λεγόμενη παλαιολόγεια Αναγέννηση.

Ο γιος και διάδοχος του Μιχαήλ Η’, ο Ανδρόνικος Β’ Παλαιολόγος , έχει ήδη υποστεί την πρώτη σοβαρή ήττα από τον Οσμάν, γενάρχη των Οθωμανών που εισέρχονται έτσι στο προσκήνιο της ιστορίας, κι αναγκάζεται να προσφύγει , στην πολύτιμη και απελπιστικά αναγκαία βοήθεια, των μισθοφόρουν Καταλανών του τυχοδιώκτη Ρογήρου του Φλορ, υποσχόμενος μισθούς, αξιώματα και έναν γάμο,  κάτι σύνηθες στην πολιτική σκακιέρα της εποχής. Του απονέμεται ο τίτλος του μεγάλου Δούκα, και νυμφεύεται την ανιψιά του αυτοκράτορα (εδώ να σας πω, ότι μιλούσε πολύ καλά ελληνικά ο Ρογήρος). Μερικοί ιστορικοί θεωρούν ότι η πρόσκληση στην εταιρεία, ήταν το μεγάλο λάθος του Ανδρόνικου, “το ακριβότερο από όλα τα λάθη του Ανδρόνικου”. Η μετέπειτα πορεία των πραγμάτων δυστυχώς αυτό απέδειξε.

Ο Ρογήρος με τους Καταλανούς του και με τις οικογένειές τους μαζί, στην αυγή του 14ου αιώνα, προσορμιζεται στον Κεράτιο κόλπο και από εκεί, μέσω του Μαρμαρά, διαπεραιωνονται στην Μικρά Ασία.

Ο Ρογήρος σημειώνει νίκες επί των Τούρκων. Από όπου περνούν οι μισθοφόροι, οι Τούρκοι τρέπονται σε φυγή. Ενίοτε οι Καταλανοί λεηλατούν τις περιοχές αδιακρίτως. Κάποια στιγμή ο Ρογήρος, έχοντας επιτυχίες στο ενεργητικό του, σκέφτεται και την δημιουργία, την ίδρυση ενός Βασιλείου, ενός πριγκιπάτου στα πλαίσια της αυτοκρατορίας. Ο Ανδρόνικος Β' είχε απελευθερώσει δυνάμεις που δεν μπορεί πια να ελέγξει. Γι’αυτό με πρόφαση (?) βουλγαρικής για την αυτοκρατορία απειλής τους ανακαλεί πίσω στην Κωνσταντινούπολη.

 

Χερσόνησος Καλλίπολης

Ο Ρογήρος στρατοπεδεύει στην χερσόνησο της Καλλίπολης, αφού κατέλαβε αρχικά ένα σημαντικό οχυρό και στην συνέχεια ολόκληρη την χερσόνησο. Εκεί πληροφορείται ότι η κρίση με τους Βούλγαρους διευθετήθηκε.

Αυτός και η εταιρεία του ετοιμάζονται να περάσουν πάλι στην Μικρά Ασία. Ο Ρογήρος, πριν αναχωρήσει και ως μέλος πια της βασιλικής οικογένειας, αποφασίζει να πραγματοποιήσει επίσημη επίσκεψη στον συναυτοκράτορα και γιο του αυτοκράτορα ,Μιχαήλ, στην Αδριανούπολη. Ενδέχεται όμως να έλαβε πρόσκληση. Οι σχέσεις τους δεν είναι ιδιαίτερα καλές. Μερικοι ιστορικοί το αποδίδουν στην ζήλεια που ενδεχομένως ένιωθε ο Μιχαήλ για τις στρατιωτικές επιτυχίες του Ρογήρου κατά των Τούρκων. Ίσως, είναι βαθύτερος ο λόγος. Οι μη ελεγχόμενες δυνάμεις, και κάποια σχέδια που εξυφαίνονται στο παλάτι.

Παρέμεινε εκεί ο Ρογήρος κάποιες μέρες με τους αξιωματικούς του και την παραμονή της αναχώρησης τους για την Καλλίπολη, όντες άοπλοι και μεθυσμένοι, δέχονται επίθεση από έναν λόχο πάνοπλων Αλανών μισθοφόρων και χάνουν όλοι τη ζωή τους. Βέβαια τα σχέδιά της Εταιρείας για την Μικρά Ασία ανατρέπονται. Εξοργισμένοι οι Καταλανοί με την δολοφονία του διοικητή τους, προβαίνουν σε καταστροφές και βιαιότητες. Από όπου περνούν προκαλούν τρόμο στους κατοίκους των περιοχών. Σκοτώνουν, ληστεύουν και λαφυραγωγούν τις πόλεις και τα χωριά της Θράκης και της Μακεδονίας και εγκαθίστανται στην Χαλκιδική. Βυζαντινοί ιστορικοί περιγράφουν τις λεηλατημένες περιοχές ως “Σκυθική έρημο”.Οι Καταλανοί πια είναι συνώνυμο του τρόμου. Παροιμιώδης έμεινε η φράση“Καταλανική εκδίκηση”.

 

 Στρατοπευδεύουν στην Ποτίδαια και προσπαθούν να καταλάβουν τη Θεσσαλονίκη, αλλά η πόλη είναι καλά οχυρωμένη και γλυτώνει από την καταλανική καταιγίδα. Ο ίδιος ο Μουντανέρ γράφει ότι “έκαναν επιδρομή στην πόλη και σε όλη εκεί την χώρα, όπου βρήκαν μέρη αδιαγούμιστα. Και ρήμαξαν όλον τον τόπο γύρω, όπως είχαν κάμει και γύρω από την Καλλίπολη, την Κωνσταντινούπολη και την Αδριανούπολη”. Εκδικούνται ακόμη και τις μονές του Αγίου Όρους, οι οποίες βεβηλώνονται και καταστρέφονται οι περισσότερες από αυτές. Ελάχιστα μοναστήρια δεν γνώρισαν την αγριότητα τους. Σύγχρονος των γεγονότων γράφει για “ φόνους μοναχών δίκην προβάτων και πυρπολήσεις των περισσότερων μονών”. Μπορεί στην νότια Ελλάδα , το πέρασμα των Καταλανών, η ανάμνηση της βαρβαρότητας τους να ξεθώριασε, στο Άγιον Όρος όμως , όπου οι παραδόσεις έχουν ξεχωριστή βαρύτητα, δεν ήταν δυνατόν να συγχωρηθεί και ενδεχομένως να λησμονηθεί.

Το βίντεο που ακολουθεί, αναφέρεται σ’ ένα γεγονός που έλαβε χώρα πριν λίγα χρόνια σε μια μόνη στο Άγιον Όρος. Το χωρίζει από τα γεγονότα που εξιστορούνται, περίπου επτά αιώνες. Μία τυχαία επίσκεψη και η Καταλανική συγγνώμη. Ο Μάρκες Ντουάρτε (μέλος του Κοινοβουλίου της Καταλωνίας) , κατά την επίσκεψη του στο Άγιον Όρος το 2003, με γενναιότητα τόνισε: ”σήμερα η Καταλωνία θέλει να σβήσει αυτό το στίγμα από την ιστορία της .“

 https://www.pemptousia.gr/video/i-katalonia-zita-signomi-apo-to-vatopedi/

 

 

 

 

Η πορεία της Εταιρείας συνεχίζεται προς την Νότια Ελλάδα. Να επιστρέψουν πίσω στην Σικελία ή και στην Καταλωνία δεν υπάρχουν πια γέφυρες. Πορευόμενοι συνεχώς νότια λεηλατώντας και καταστρέφοντας τις περιοχές στο πέρασμά τους για να επιβιώσουν και για να πλουτίσουν, τους δίδεται ακόμη μια ευκαιρία να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους. Αυτή τη φορά, είναι ο τελευταίος από τους 6 Φράγκους δούκες του δουκάτου των Αθηνών, είναι ο Γκωτιέ Ε’ του Brieene ή Βριέννιος, που χρειάζεται τις υπηρεσίες τους. Το δουκάτο των Αθηνών, οφείλει την ύπαρξή του στην Δ' Σταυροφορία του 1204. Είναι τότε που, μετά την πρώτη Άλωση της Κωνσταντινούπολης, όπως αποκαλείται, οι Φράγκοι μοιράζουν μεταξύ τους τα εδάφη της αυτοκρατορίας.

Λατινικά κράτη, δουκάτο Αθηνών

 

Ένας από τους αρχηγούς της, ο Βονιφάτιος ο Μομφερατικός, παίρνει το βασίλειο της Θεσσαλονίκης και στην συνέχεια καταλαμβάνει και το υπόλοιπο της ανατολικής κεντρικής Ελλάδας. Όλη η χώρα υποτάσσεται σχεδόν οικειοθελώς σ’ αυτόν. Κι αυτό οφείλεται κατά κύριο λόγο στην κακοδιοίκηση των Βυζαντινών και στην παραμέληση του θέματος της Ελλάδος. Ο Βονιφάτιος παραχωρεί τα καταληφθέντα εδάφη σε ιππότες του.

 

Δουκάτο Αθηνών

Η Αθήνα , η οποία πολύ απείχε από το ένδοξο της παρελθόν, παραχωρείται σ’ έναν φίλο και σύμβουλο του ,στον Βουργουνδό Όθωνα de la Roche. Από τους ντε λα Ρος θα δημιουργηθεί το δουκάτο των Αθηνών με πρωτεύουσα την Θήβα, άλλωστε η Θήβα υπήρξε κάποτε πρωτεύουσα του θέματος της Ελλάδος, ήταν πόλη ευημερούσα λόγω της παραγωγής μεταξιού, των μεταξουργείων της και των γεωργικών της προϊόντων. Έτσι λοιπόν, αρχίζει η περιπέτεια της Φραγκοκρατίας στην Ελλάδα, και πολύ περισσότερο φυσικά για την Ελλάδα την ίδια.

Ο Γκωτιέ de la Brienne, o Βριέννιος, αναλαμβάνει την διακυβέρνηση του δουκάτου, τρία χρόνια πριν την κρίσιμη μάχη της Κωπαΐδας εναντίον των Καταλανών. Στόχος του είναι η επέκταση του δουκάτου. Αυτό όμως τον φέρνει αντιμέτωπο με την συμμαχία των βορείων γειτόνων του και απευθύνεται στην άνεργη τότε Καταλανική Εταιρεία. Προσλαμβάνει τους Καταλανούς μισθοφόρους, επ' αμοιβή βέβαια , και σε πολύ λίγο χρόνο, αυτοί έχουν απαλλάξει όλα τα σύνορα από τους εχθρούς του δούκα και επιπλέον έχουν καταλάβει 30 κάστρα της Φθιώτιδας και της Θεσσαλίας.

Γράφει ο χρονικογράφος Ραμόν Μουντανέ: “όταν είδε πως είχε κάνει ειρήνη με όλους τους γείτονές του, είχε τη φαεινή ιδέα να προβεί σε μια μεγάλη αχρειότητα, δηλαδή να αφανίσει την εταιρεία”. Αφού πέτυχε τον σκοπό του ο δούκας, δεν τους χρειάζεται πια, θέλει να απαλλαγεί από αυτούς, να τους απομακρύνει από το δουκάτο. Έχουν αρχίσει να γίνονται επικίνδυνοι. Αρνείται να πληρώσει τους υπόλοιπους οφειλόμενους μισθούς, όπως επίσης αρνείται να τους επιτρέψει να εγκατασταθούν ακόμη και ως υποτελείς του σε περιοχές που κατέκτησαν για λογαριασμό του. Η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη. Ο δούκας καλεί όλους τους Φράγκους της Ελλάδας να τον βοηθήσουν στην αναμέτρηση του με τους Καταλανούς και όλοι  σπεύδουν να τον υποστηρίξουν.

Πριν την μάχη ο δούκας συντάσσει την διαθήκη του, και το αναφέρω αυτό εδώ επειδή κληροδοτεί μεταξύ άλλων και 100 υπέρπυρα, στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου της πόλης μας.  Η μάχη λαμβάνει χώρα το 1311,“ σ’ έναν ωραίο κάμπο στις Θήβες, όπου υπήρχε ένα έλος, που η εταιρεία το είχε σαν ασπίδα” γράφει στο χρονικό του ο συγγραφέας.

Κηφισός- Κωπαΐδα

 

Έλαβε χώρα κοντά στον Βοιωτικό Κηφισό, στην Κωπαΐδα, δεδομένου ότι το έλος παραπέμπει κατευθείαν στην αποξηραμένη πια λίμνη .Όμως η ακριβής τοποθεσία παραμένει ακόμη αδιευκρίνιστη. Υποθέσεις μόνο. Οι απόψεις μεταξύ των ιστορικών διίστανται. Το πρόβλημα της ταυτοποίησης του τόπου της μάχης, οφείλεται εν μέρει και στο γεγονός ότι ο ίδιος ο Μουντανέρ δεν είναι παρών στην μάχη. Έχει ήδη αποχαιρετήσει την εταιρεία από το 1308 και βρίσκεται στην Καταλονία. Το Χρονικό του, όπως έχει ήδη αναφερθεί, το συγγράφει 15 χρόνια μετά την εγκατάσταση του στην πατρίδα του. Μέσα δε στο το κείμενό του,φαίνεται ότι κάπως έχει αποστασιοποιηθεί από την Εταιρεία.

Κηφισός

 

Ο Βυζαντινός ιστορικός Νικηφόρος Γρηγοράς, επιβεβαιώνει ότι η σύγκρουση Φράγκων και Καταλανών διεξήχθη κάπου στην Κωπαΐδα, γι' αυτό και επικράτησε να λέγεται μάχη της Κωπαΐδας ή του Κηφισού.

Στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος αναφέρει ότι “οι Καταλανοί κατάλαβαν ότι δεν ήταν δυνατόν να αντιπαραταχθούν εκ του συστάδην και προχωρώντας έφτασαν κοντά στην Θήβα , όπου οχυρώθηκαν στη δεξιά όχθη του Κηφισού, κοντά στις καταβόθρες της Κωπαΐδας, τα νερά της οποίας χρησιμοποίησαν για να μετατρέψουν την πεδιάδα που βρισκόταν μπροστά τους σε έλος αδιάβατο από το ιππικό”. Ωστόσο, νέες μελέτες τοποθετούν την μάχη στον Αλμυρό.

Αλμυρός - Κηφισός

 Υπάρχουν στοιχεία τα οποία συνηγορούν και υπέρ αυτής της άποψης. Ο Βενετός δούκας του αρχιπελάγους, ο οποίος πολέμησε στο πλευρό του Δούκα των Αθηνών, αλλά υπήρξε ταυτόχρονα και φίλος μελών της εταιρείας την εποχή της διεξαγωγής της μάχης, σε επιστολή του αναφέρεται στον Αλμυρό.

Επίσης σύγχρονος των γεγονότων καπετάνιος γαλέρας στο βόρειο Ευβοϊκό κατά την ημέρα διεξαγωγής της μάχης, στην Ιστορία του και σε επιστολές του, αναφέρει κι αυτός ότι η σύγκρουση έλαβε χώρα στον Αλμυρό της Θεσσαλίας.

Ακόμη το επιβεβαιώνει και το Χρονικό του Μορέως. Υπάρχουν και ερευνητές που αποδεικνύουν ότι η παράταξη ισχυρών δυνάμεων πλησίον του Κηφισού ήταν σχεδόν αδύνατη. Όπως δε διατείνεται και ο μεταφραστής του χρονικού, σε σημείωση του “ίσως το έλος να είναι ένα φανταστικό στοιχείο που εισάγει ο συγγραφέας, στο βαθμό που εξηγεί και τον χαμό του γαλλικού ιππικού. Πάντως, είναι σχεδόν βέβαιο ότι ο Μουντανέρ έχει δει το εντυπωσιακό τοπίο του έλους, ενώ είναι γνωστή και η υπερβολή του , αρκετές φορές, σε ότι αφορά τους αριθμούς των απωλειών”.

Η αλήθεια τελικά είναι ότι το έλος ή τα έλη , τεχνητά ή φυσικά, έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην διεξαγωγή και το αποτέλεσμα της μάχης. Ο δούκας των Αθηνών είχε στο πλευρό του όλη την ιπποσύνη των Φράγκων της Πελοποννήσου και της Ανατολικής Στερεάς Ελλάδας. Και αυτό το ιππικό με τα χρυσά σπιρούνια, ένδειξη ευγενούς καταγωγής, βάλτωσε στην κυριολεξία και ξεκληρίστηκε έτσι ακριβώς όπως το είχαν σχεδιάσει οι μισθοφόροι Καταλανοί, που ήταν πολύ λιγότεροι από το σώμα του αισιόδοξου για την έκβαση της μάχης δούκα των Αθηνών.

Ακίνητοι στην μία πλευρά οι Καταλανοί, με τις σπίθες από τους ατσάλινους κρίκους στις ζώνες τους που χτυπούσαν με τον πυρόλιθο, τον θόρυβο και τις κραυγές τους, περίμεναν τους αντιπάλους τους, “τα άλογα των οποίων τρόμαξαν, ακινητοποιήθηκαν στις λάσπες, με τους αναβάτες τους να μοιάζουν με αγάλματα πάνω στο βάθρο τους”. Δεν υπήρξε έλεος. Η καταστροφή των Φράγκων ήταν ολοκληρωτική. Μόνο δύο ή τρεις ιππότες επέζησαν. Κι εκεί που για τους Καταλανούς δεν υπήρχε χώρος για να εγκατασταθούν, τώρα εγκαθίστανται ως ηγεμόνες σε ένα ολόκληρο δουκάτο, εγκαινιάζοντας έτσι την καταλανική εποχή στην ιστορία του Δουκάτου.

Μετά την ανέλπιστη νίκη τους, επιτίθενται στην γειτονική Λεβάδεια, από τις περισσότερο οχυρωμένες πόλεις του δουκάτου. Η πόλη παραδίδεται χωρίς να προβάλλει καμία αντίσταση , γι’ αυτό και οι κάτοικοι της αμείβονται με κάποια προνόμια τα οποία σφραγίζονται με την σφραγίδα του Αγίου Γεωργίου. Στην συνέχεια οι Καταλανοί προχωρούν προς την Θήβα της οποίας οι περισσότεροι κάτοικοι, έχουν διαφύγει στην γειτονική ενετική Χαλκίδα. Εισέρχονται στην πόλη και προβαίνουν στις γνωστές λεηλασίες και καταστροφές. (Κι εδώ υπάρχει διάσταση στις γνώμες των ιστορικών, σε ποια δηλ. πόλη επιτέθηκαν πρώτα). Το ίδιο συμβαίνει και με την Αθήνα την οποία καταλαμβάνουν και υποτάσσουν τον άοπλο πληθυσμό.

Όμως πώς μπορεί να ανήκει το δουκάτο σε ένα περιπλανώμενο, τυχοδιωκτικό, μισθοφορικό σώμα, χωρίς ούτε καν αρχηγό πια, σε μια Ευρώπη γεμάτη αυτοκράτορες, βασιλιάδες, πρίγκιπες, δούκες και πάπες? Επιζητούν την προστασία και για λόγους πολιτικούς την επικυριαρχία, το ανήκειν σ’ ένα βασίλειο, σ’ ένα Στέμμα. Ο ίδιος ο Μουντανέρ γράφει :“ κατανοούσαν πως δεν ήταν καλό να μην έχουν κύριο”. Απευθύνονται λοιπόν στον βασιλιά, στον οποίον είχαν κάποτε προσφέρει τις υπηρεσίες τους. Τον Φρειδερίκο, τον βασιλιά της Σικελίας, κι αυτός αποφασίζει, να προστατεύει και να ασκεί έλεγχο στο δουκάτο, προκειμένου να έχει να κληροδοτήσει στους γιους του. Τοποθετεί λοιπόν κάθε φορά κι έναν γιο του δούκα, στέλνοντας στην θέση του έναν γενικό επίτροπο -τοποτηρητή (βικάριο) ως διοικητή.

Όλοι οι Καταλανοί δούκες των Αθηνών, ανήκαν στο Στέμμα της Αραγωνίας και ήταν γιοι και εγγονοί του Φρειδερίκου της Σικελίας. Η διακυβέρνηση του δουκάτου γινόταν μέσω τοποτηρητών. Μόνο ένας γιος του βασιλιά της Σικελίας, ο νόθος γιος του Αλφόνσος - Φρειδερίκος γνώρισε το δουκάτο από κοντά και το υπηρέτησε από την θέση του γενικού τοποτηρητή - βικάριου.

Ως γνήσιοι Αλμογάβαροι, συνεχίζουν τις ληστρικές επιδρομές στα βόρεια σύνορά τους και καταλαμβάνουν την Φθιώτιδα, την Φωκίδα και την νότια Θεσσαλία.Με την προσάρτηση αυτών των εδαφών, η επικράτεια χωρίζεται σε δύο δουκάτα. Στο Δουκάτο των Αθηνών, όπου “Η Λεβάδεια υπήρξεν η στρατιωτική πρωτεύουσα, ως αι Θήβαι υπήρξαν η πολιτική, ενώ αι Αθήναι έσχον την τιμητικήν υπεροχήν του δουκικού τίτλου”, και στο δουκάτο των Νέων Πατρών με πρωτεύουσα την ομώνυμη πόλη, την Υπάτη της Φθιώτιδας.

 Εκτός των εκστρατειών τους στα βόρεια του δουκάτου, επιχειρούν και στο Αιγαίο λαφυραγωγώντας ως πειρατές τα νησιά και τα παράλια της Πελοποννήσου, προκαλώντας έτσι την εχθρότητα των Βενετών που κυριαρχούν στο πέλαγος. Την εποχή των Φράγκων, επίσημη γλώσσα του δουκάτου είναι η γαλλική, η οποία στην συνέχεια αντικαθίσταται από την καταλανική. Στην απόδοση της δικαιοσύνης οι ασσίζες των Φράγκων, αντικαθίστανται από “τα Συνήθεια της Βαρκελώνης”, συλλογές νόμων και στις δύο περιπτώσεις, που ρυθμίζουν τις σχέσεις των ηγεμόνων με τους υπηκόους τους, τον δημόσιο και ιδιωτικό βίο των κατοίκων.

Το Κάστρο της Λιβαδειάς

 

 Όπως αναφέρεται στην εγκυκλοπαίδεια του ΙΜΕ “Άλλες, πέρα από τις οικονομικές, σχέσεις μεταξύ κυρίαρχων και υποτελούς πληθυσμού ήταν ανύπαρκτες. Το απόλυτο εμπόδιο της γλώσσας, του θρησκευτικού δόγματος, της διαφορετικής νομικής θέσης αλλά και της ταπείνωσης ή εξουθένωσης των εντοπίων δεν επέτρεπαν καμιά επαφή.  Όσον αφορά στην ορθόδοξη εκκλησία ο πληθυσμός φαίνεται ότι εξυπηρετείτο από τους αγροτικούς ιερείς, οι οποίοι έχουν δηλώσει τυπική υποταγή στους εκπροσώπους του πάπα. Ελάχιστα τα μνημεία που συνδέονται με την παρουσία τους στη Βοιωτία,αν και επί των ημερών τους οπωσδήποτε η Λιβαδειά αναδείχθηκε σε σημαντικότερη πόλη του δουκάτου και το κάστρο της έλαβε την μορφή με την οποία σώζεται μέχρι σήμερα. Γλωσσικά ίχνη της παρουσίας τους δεν διασώζονται, άλλη μια έμμεση απόδειξη της ριζικής τους αποξένωσης από τον ντόπιο υποτελή πληθυσμό. Η σκληρότητα τους εν μέρει διασώζεται ακόμα ως λαογραφικό κατάλοιπο.”

 Οι Φράγκοι αλλά και οι Καταλανοί αντιμετώπισαν τους Έλληνες ως υποδεέστερη φυλή, γιαυτό και στερούνται δικαιωμάτων. Με λίγα λόγια το αποτύπωμα των Καταλανών έχει δύο όψεις. Για τους Καταλανούς “συνιστά μία εποποιία”, για τους Έλληνες συνιστά “μνήμη απίστευτης σκληρότητας, ληστρικές επιδρομές, εκμετάλλευση του υποτελούς πληθυσμού ακόμη και δουλεμπόριο μεγάλης έκτασης”. 

 Το δουκάτο του οίκου των ντε λα Ρος, βρέθηκε σ’ έναν ιστορικό τόπο για 100 περίπου χρόνια μετά την πρώτη άλωση, παρέδωσε την σκυτάλη σε μια σκληροτράχηλη ηγεμονία , την ηγεμονία των Καταλανών που κι αυτοί το 1388 (μετά 75 χρόνια περίπου) θα παραδώσει στους Ισπανούς γείτονές τους, τους Ναβαραίους. Και μετά, σειρά θα πάρουν οι Φλωρεντινοί τραπεζίτες Ατζαγιόλι τελευταίοι χριστιανοί κατακτητές. Γιατί οι επόμενοι κατακτητές της Ακρόπολης, της Βοιωτίας, της Ελλάδας ολόκληρης είναι οι Οθωμανοί Τούρκοι. Οι πρώτοι, κατακτητές εκ δυσμών, οι τελευταίοι, εξ’ ανατολών.

 Για μας οι Καταλανοί έγραψαν μια γκρίζα σελίδα στην ιστορία της πατρίδας μας. Όμως οι αιώνες περνούν και οι λαοί συμφιλιώνονται ή οφείλουν να συμφιλιώνονται, αμβλύνοντας τις διαφορές τους, μη διαγράφοντας ταυτόχρονα τις μνήμες τους!

 Η μουσική της Κρήτης ταξιδεύει στην Καταλονία: 

https://www.youtube.com/watch?v=2wlOFwH6n2E